Abermaw yn Oes Victoria

Mae’r holl ailadeiladu sydd wedi digwydd yn Abermaw ar hyd y blynyddoedd yn brawf o hanes diddorol y dref. Yn y ddeunawfed ganrif daeth adeiladau Sioraidd hardd i gymryd lle rhai o strwythurau brodorol cynnar y dref, er bod bythynnod o gyfnod cynharach yn yr Hen Bermo o hyd, yn ogystal â Phen-y-grisiau ar y Stryd Fawr a Tŷ Gwyn ar y cei. Mae rhai o’r adeiladau Sioraidd ysblennydd yn cael eu cynnwys yn y Daith Dreftadaeth.

Fodd bynnag, roedd dyfodiad y rheilffordd yn 1867 yn ddechrau cyfnod arwyddocaol arall o adeiladu yn Abermaw. Mae nifer o adeiladau y rhan o Abermaw a elwir heddiw yn ‘ganol y dref’ yn dyddio o’r cyfnod hwn. O astudio lluniau hŷn o Abermaw gellir gweld sut y gwnaeth yr adeiladau cynnar le i’r rhai mwy. Canolbwynt y gweithgareddau adeiladu oedd darparu ar gyfer yr economi newydd gyda thai lojin, gwestai ac adeiladau cyhoeddus mawr megis yr Ystafelloedd Ymgynnull (wedi ei ddymchwel) rhwng y siopau niferus. Adeiladwyd ysgol, llyfrgell a’r Cambrian Establishment yn ystod y blynyddoedd hyn. Ond yn ogystal â’r buddiannau, daeth y llif ymwelwyr â phroblemau i’w ganlyn hefyd ac felly fe adeiladwyd carchar Tŷ Crwn yn y cyfnod hwn er mwyn delio â’r meddwon. Mae’n debyg nad oedd Abermaw fawr gwaeth na mannau eraill y cyfnod hwn oherwydd yn sgil Deddf y Tlodion 1832 roedd carchardai o’r fath yn cael eu codi ledled Prydain.

Heb amheuaeth, arferai Abermaw fod yn lle crefyddol. Adeiladwyd y ddwy eglwys Anglicanaidd – Eglwys Dewi Sant ac Eglwys San Siôr – i fod yn addas ar gyfer y cynnydd yn nifer yr ymwelwyr a oedd yn ymweld â’r dref. Codwyd Eglwys Dewi Sant yn 1830, cyn Oes Victoria, er mwyn cael presenoldeb Anglicanaidd yn y dref gan fod yr eglwys agosaf – Eglwys y Santes Fair sy’n dyddio o’r drydedd ganrif ar ddeg – rhyw ddwy filltir i ffwrdd o’r dref. Roedd Anghydffurfiaeth yn boblogaidd hefyd ac fe adeiladwyd capeli mawr megis Caersalem ac Eglwys y Drindod, Ebenezer, Siloam a Chapel yr Annibynwyr (Theatr y Ddraig heddiw). Roedd y rhain yn rhoi gwedd anghydffurfiol amlwg i grefydd yn Abermaw ac roedd nifer helaeth iawn o’r trigolion lleol yn mynychu’r capeli hyn. Mae’r adeiladau hyn i gyd, ar wahân i Gapel yr Annibynwyr sy’n dal i ddenu cynulleidfa, bellach yn cael eu defnyddio at ddibenion eraill yn hytrach nag addoli.

 

Wrth i’r cyfnod hwn barhau i weld dirywiad y fasnach forwrol, daeth y diwydiant twristiaeth a hamdden â’r dref i gryn enwogrwydd ac ers hynny mae Abermaw wedi addasu ei hun i ddarparu ar gyfer gwahanol ofynion ei hymwelwyr.